Nyumbani Makala Zana Kuhusu Wasiliana
← Miongozo yote

Turnover Tax (TOT) kwa Biashara Ndogo nchini Kenya: Mwongozo Kamili wa 2026

📅 27 Mei 2026 · ✅ Imethibitishwa: 28 Oktoba 2026 · 📖 Soma dakika 6 · Kodi & KRA

Ikiwa biashara yako mkazi ina mauzo ya jumla ya mwaka yanayozidi KES milioni 1 na yasiyozidi KES milioni 25, Turnover Tax (TOT) inaweza kutumika, kwa kuzingatia vighairi na masharti yaliyo hapa chini. Hakuna ufuatiliaji mgumu wa gharama wala hesabu za faida za mwisho wa mwaka — kiwango ni 1.5% ya mauzo ya jumla, inayowasilishwa kila mwezi kupitia iTax.

Hata hivyo, wamiliki wengi wa biashara wanaostahili ama hawajui kuhusu TOT, wanalipa kodi zaidi kimakosa chini ya mfumo tofauti wa kodi, au wanakosa kuwasilisha marejesho na kujilimbikizia adhabu zinazoweza kuepukika. Mwongozo huu unashughulikia kila kitu unachohitaji: nani anastahili, jinsi ya kujiandikisha, hatua kwa hatua ya kuwasilisha marejesho, na kile kinachotokea usipozingatia sheria.

Muuza duka Mkenya akijumlisha mauzo yote kwenye daftari lililoandikwa kwa mkono kando ya risiti zenye tarehe na kikokotoo
Mchoro wa uhariri; hauonyeshi mfumo rasmi wala kuidhinishwa.

Muhtasari wa haraka

Kwa kifupi

Kiwango
1.5% ya mauzo ya jumla kwa mwezi
Mauzo ya mwaka
KES milioni 1–25
Tarehe ya mwisho
Tarehe 20 kila mwezi
Mahali pa kuwasilisha
KRA iTax au M-Service

Huu ni muhtasari wa kukuelekeza, si tathmini rasmi ya kodi. Kagua mwongozo wa hivi karibuni wa KRA kabla ya kuwasilisha.

1. Turnover Tax (TOT) ni Nini?

Turnover Tax (TOT) ni mfumo wa kodi uliorahisishwa kwa biashara ndogo na ndogo sana nchini Kenya, ulioanzishwa chini ya Section 12(C) ya Income Tax Act (CAP 470). Ni kodi ya makadirio inayotozwa kwa mauzo ya jumla ya biashara, si kwa faida.

Sifa kuu za TOT:

  • Kiwango cha sasa cha 1.5% kwenye mauzo ya jumla ya kila mwezi, bila kujumuisha VAT. Sheria ya Affordable Housing ya 2024 ilipunguza kiwango kutoka 3% hadi 1.5% kuanzia 22 Machi 2024; KRA ilitekeleza mabadiliko hayo kuanzia marejesho ya Machi 2024.
  • Hakuna makato ya gharama — kodi inatozwa kwenye mauzo ya jumla, si faida
  • Kodi ya mwisho (final tax) — mara tu unapolipa TOT, huhitaji kuwasilisha marejesho ya kodi ya mapato ya mwisho wa mwaka kwa mapato hayo
  • Utunzaji rahisi wa kumbukumbu — unahitaji tu kumbukumbu za kila siku za mauzo ya jumla na kumbukumbu za kila siku za ununuzi
  • Uwasilishaji wa kila mwezi — marejesho yanatakiwa kuwasilishwa ifikapo tarehe 20 ya kila mwezi
💡 Faida Kuu Mapato yanayotozwa TOT pekee hayahitaji marejesho ya kila mwaka ya kodi ya mapato; mapato mengine au wajibu mwingine wa kodi unaweza kuhitaji marejesho tofauti. Kodi ya mwisho ya TOT hutumika kwa mapato hayo. Wasilisha marejesho ya TOT kila mwezi ifikapo tarehe 20.

2. Ni Nani Anastahili TOT?

Kiwango cha mauzo ya jumla ya mwaka kwa mtu mkazi ni zaidi ya KES 1,000,000 na kisichozidi KES 25,000,000, kwa kuzingatia vighairi vilivyo hapa chini.

  • Mlipakodi ni mtu mkazi, ikiwemo mtu binafsi, ubia au kampuni
  • Mauzo ya jumla ya mwaka yanazidi KES 1,000,000 na hayazidi KES 25,000,000

TOT haitumiki kwa:

  • Mauzo ya jumla ya mwaka ya KES milioni 1 au chini (KES 1,000,000 au chini). Hii inaeleza tu kiwango cha TOT; haithibitishi kuwa hakuna wajibu mwingine wa kodi.
  • Mauzo ya jumla ya mwaka yanayozidi KES 25,000,000. Haya yako nje ya kiwango cha TOT; wajibu unaotumika wa kodi ya mapato hutegemea mlipakodi na unapaswa kuthibitishwa na KRA.
  • Mapato ya kodi ya nyumba/majengo, huduma za kitaalamu (k.m., sheria, ushauri, matibabu), ada za usimamizi au mafunzo, au mapato yanayotozwa withholding tax ya mwisho (k.m., gawio, riba)
  • Mlipakodi asiye mkazi
⚠️ Muhimu Fuatilia mauzo yanapokaribia KES 25,000,000. Ukitarajia kuzidi kiwango hiki, uliza KRA au mshauri wa kodi athibitishe wajibu unaotumika na hatua za kusasisha usajili wako wa kodi. Usidhani kuwa mabadiliko ya usajili hufanyika kiotomatiki au kwamba adhabu fulani ya kodi ya nyuma itatumika kila mara.

3. Kiwango cha TOT: 1.5% ya Mauzo ya Jumla

Turnover Tax inatozwa kwa kiwango kisichobadilika cha 1.5% kwenye mauzo ya jumla ya kila mwezi, bila kujumuisha VAT. Kiwango hiki kinatumika kwa jumla ya mapato yako ya mauzo kwa mwezi — hakuna makato ya gharama ya bidhaa zilizouzwa, kodi ya pango, mishahara, au gharama nyingine yoyote ya biashara.

Sheria ya Affordable Housing ya 2024 ilipunguza kiwango kutoka 3% hadi 1.5% kuanzia 22 Machi 2024. Notisi ya iTax ya KRA ya Aprili 2024 inasema mabadiliko hayo yalitekelezwa kuanzia marejesho ya Machi 2024.

Jinsi ya Kukokotoa — Mifano Halisi

Mfano 1: Duka la rejareja lenye mauzo ya KES 200,000 kwa mwezi

  • Mauzo ya jumla ya kila mwezi: KES 200,000
  • TOT inayodaiwa: 1.5% × KES 200,000 = KES 3,000

Mfano 2: Saluni yenye mauzo ya KES 85,000 kwa mwezi

  • Mauzo ya jumla ya kila mwezi: KES 85,000
  • TOT inayodaiwa: 1.5% × KES 85,000 = KES 1,275

Mfano 3: Muuzaji wa jumla mwenye mauzo ya KES 1,500,000 kwa mwezi

  • Mauzo ya jumla ya kila mwezi: KES 1,500,000
  • TOT inayodaiwa: 1.5% × KES 1,500,000 = KES 22,500
💡 Kidokezo cha Kitaalamu Linganisha TOT inayokadiriwa na jinsi kodi ya kawaida ya mapato itakavyotumika kwa mapato yako halisi yanayotozwa kodi, makato yanayoruhusiwa, aina ya kisheria ya biashara na wajibu mwingine. Viwango vya kampuni na mtu binafsi hutumika kwa mapato yanayotozwa kodi chini ya sheria tofauti, kwa hiyo haviwezi kulinganishwa moja kwa moja na TOT inayotozwa kwa mauzo ya jumla. Uliza KRA au mshauri wa kodi aliyehitimu atathmini hali yako.

4. Jinsi ya Kujisajili kwa TOT kwenye iTax

Usajili unafanyika kupitia tovuti ya KRA iTax. Ikiwa tayari una KRA PIN yako, unaweza kuongeza TOT kama wajibu wa kodi. Hivi ndivyo unavyoweza kufanya:

  1. Ingia kwenye iTax — Tembelea itax.kra.go.ke na uingie kwa kutumia KRA PIN yako na nenosiri. Ikiwa huna KRA PIN, omba moja kwanza.
  2. Fikia sehemu ya Usajili — Bonyeza Registration na uchague Amend PIN Details
  3. Onyesha upendeleo wa TOT — Chini ya Sehemu ya A (Basic Information), tafuta swali "Do you want to register for TOT?" kisha uchague Yes
  4. Weka tarehe ya kuanza kutumika — Chini ya Sehemu ya B (Obligation Details), chagua tarehe ambayo ungependa TOT ianze kutumika
  5. Wasilisha maombi — Kagua mabadiliko na uwasilishe. Wajibu wa TOT utaongezwa kwenye wasifu wako wa iTax
  6. Uthibitisho — Utapokea uthibitisho kwenye dashibodi yako ya iTax. Sasa unaweza kuwasilisha marejesho ya TOT
⚠️ Muhimu Ni lazima pia uwe na biashara iliyosajiliwa kabla ya kujiandikisha kwa ajili ya TOT. Ikiwa unafanya kazi kama mfanyabiashara binafsi, hakikisha usajili wa jina la biashara yako na KRA PIN yako viko sawa kabla ya kuanza mchakato wa usajili wa TOT.

5. Jinsi ya Kuwasilisha na Kulipa TOT

Uwasilishaji wa marejesho ya TOT unaweza kufanywa kupitia iTax (kompyuta) au KRA M-Service App (simu ya mkononi). Huu hapa mchakato wa kawaida:

Kupitia iTax (Kompyuta)

  1. Ingia kwenye itax.kra.go.ke
  2. Nenda kwenye Returns → File Return → Turnover Tax
  3. Pakua fomu ya marejesho ya Excel — Jaza mauzo yako ya jumla ya mwezi
  4. Pakia marejesho yaliyokamilika na uwasilishe
  5. Nenda kwenye Payments → Payment, chagua kiasi kinacholipwa, na uzalishe hati ya malipo (payment slip)
  6. Lipa kupitia benki ya washirika au kupitia M-PESA kwa kutumia KRA M-Service App

Kupitia KRA M-Service App (Simu ya Mkononi)

Njia rahisi zaidi kwa wamiliki wengi wa biashara ndogo:

  1. Pakua KRA M-Service App kutoka Google Play Store au Apple App Store
  2. Ingia kwa kutumia KRA PIN yako na nenosiri
  3. Chagua File Return → Turnover Tax
  4. Weka mauzo yako ya jumla ya mwezi
  5. Kagua na uwasilishe marejesho
  6. Lipa kupitia M-PESA moja kwa moja kwenye programu

Kanuni Muhimu za Uwasilishaji wa Marejesho

  • Tarehe ya mwisho: Marejesho lazima yawasilishwe ifikapo tarehe 20 ya kila mwezi kwa mauzo ya mwezi uliotangulia
  • Marejesho yasiyo na mapato (nil returns): Ikiwa biashara yako iko chini ya TOT lakini haina mapato yanayotozwa TOT kwa kipindi cha kodi, lazima uwasilishe nil return chini ya kanuni ya 7(2) ya Income Tax (Turnover Tax) Rules, 2023.
  • Ikiwa pia unashughulika na bidhaa zinazotozwa VAT: Mara tu bidhaa au huduma zako zinazotozwa VAT, zilizotolewa au zinazotarajiwa kutolewa, zinapofikia KES milioni 5 katika kipindi chochote kinachoendelea cha miezi 12, lazima pia ujisajili kwa ajili ya VAT pamoja na TOT
💡 Kidokezo cha Kitaalamu Weka ukumbusho kwenye kalenda ya simu yako kwa tarehe 15 ya kila mwezi — hiyo inakupa muda wa ziada wa siku 5 kabla ya tarehe ya mwisho ya tarehe 20. KRA M-Service App inafanya uwasilishaji kutoka kwenye simu yako kuwa wa haraka kiasi kwamba unaweza kuufanya wakati wa mapumziko ya chai. Kukosa tarehe ya mwisho hata kwa siku moja tu kunasababisha adhabu ya KES 1,000.

6. TOT na VAT — Jinsi Zinavyofanya Kazi Pamoja

TOT na VAT ni wajibu tofauti; biashara mkazi inayokidhi masharti inaweza kusajiliwa kwa zote mbili kwa pamoja. Usajili wa VAT peke yake hauiondoi biashara kwenye TOT. Kustahili TOT hutegemea mlipakodi, kiwango cha mauzo ya jumla ya mwaka na vighairi vya kisheria.

KRA inaeleza kuwa usajili wa VAT unahitajika thamani ya bidhaa au huduma zinazotozwa VAT inapofikia au inapotazamiwa kufikia KES 5,000,000 ndani ya miezi 12. Usajili wa hiari chini ya kiwango hicho hutegemea masharti ya KRA. Mauzo yote ya biashara pekee hayawezi kuthibitisha kama bidhaa au huduma zinazotozwa VAT zimefikia kiwango hicho.

Mauzo ya jumla ya mwaka yanayozidi KES 25,000,000 yako nje ya kiwango cha TOT. Thibitisha wajibu wa kodi na hatua za usajili na KRA; usikisie kutokana na hali ya usajili wa VAT pekee.

7. Je, Unaweza Kujiondoa kwenye TOT?

Ndiyo. Ikiwa biashara yako ina gharama kubwa ikilinganishwa na mapato, mfumo wa kawaida wa kodi ya mapato (ambapo unalipa kodi kwa faida, si mauzo ya jumla) unaweza kuwa wa gharama nafuu zaidi. Unaweza kuchagua kwa maandishi kwa Kamishna (Commissioner) kutotozwa kodi chini ya TOT, ambapo masharti ya kawaida ya Income Tax Act yatatumika.

Kujiondoa kuna manufaa au la hutegemea aina ya kisheria ya biashara, mapato yanayotozwa kodi, makato yanayoruhusiwa na wajibu mwingine; linganisha hali yako halisi na mshauri wa kodi aliyehitimu.

Uchaguzi huu kwa kawaida una manufaa ikiwa:

  • Una gharama kubwa zinazokatwa zinazopunguza faida yako inayotozwa kodi
  • Unataka kuhamisha hasara mbele (carry forward losses) (hairuhusiwi chini ya TOT)

Zungumza na mtaalamu wa kodi kabla ya kujiondoa — mara tu unapofanya hivyo, utahitaji kumbukumbu kamili za uhasibu na uwasilishaji wa marejesho ya kila mwaka ya kodi, jambo linalomaanisha gharama za juu zaidi za kufuata sheria.

8. Adhabu za Kutofuata Sheria

TOT ni rahisi, lakini KRA inaisimamia kwa ukali. Hizi hapa adhabu:

Kosa Adhabu
Kuchelewa kuwasilisha marejesho ya TOT KES 1,000 kwa mwezi (kila mwezi ambao marejesho yamechelewa)
Kuchelewa kulipa TOT 5% ya kodi isiyolipwa
Riba kwa TOT isiyolipwa 1% kwa mwezi kwa kiasi cha msingi cha deni (principal) linalodaiwa hadi lilipwe kikamilifu
Kukosa kujiandikisha kwa TOT wakati unastahili Tathmini ya kodi za nyuma kutoka KRA pamoja na adhabu na riba

Zaidi ya adhabu, kutozingatia sheria kunaweza kusababisha ukaguzi (audit) wa KRA, kuathiri uwezo wako wa kupata cheti cha kufuata sheria za kodi (kinachohitajika kwa zabuni na ufadhili), na kuleta ukaguzi mkali zaidi kwa masuala yako yote ya kodi.

9. Maswali Yanayoulizwa Mara kwa Mara

Nani anastahili Turnover Tax nchini Kenya?

Mtu mkazi, ikiwemo mtu binafsi, ubia au kampuni, yuko ndani ya kiwango cha mauzo cha TOT ikiwa mauzo ya jumla ya mwaka yanazidi KES 1,000,000 na hayazidi KES 25,000,000, kwa kuzingatia vighairi vya kisheria. KES 1,000,000 au chini iko nje ya kiwango cha TOT lakini hilo pekee halithibitishi kutokuwepo kwa wajibu mwingine wa kodi. Mauzo yanayozidi KES 25,000,000 yako nje ya kiwango cha TOT; thibitisha wajibu unaotumika na KRA.

Kiwango cha sasa cha Turnover Tax ni kipi?

TOT inatozwa kwa kiwango cha 1.5% ya mauzo ya jumla ya kila mwezi, bila kujumuisha VAT. Sheria ya Affordable Housing ya 2024 ilipunguza kiwango kutoka 3% hadi 1.5% kuanzia 22 Machi 2024; KRA ilitekeleza mabadiliko hayo kuanzia marejesho ya Machi 2024. Kiwango cha mauzo ya jumla ya mwaka kinaendelea kuwa zaidi ya KES 1,000,000 hadi KES 25,000,000, kwa kuzingatia vighairi vya kisheria.

Je, ninaweza kukata gharama za biashara kutoka kwa TOT?

Hapana. TOT inatozwa kwa mauzo ya jumla bila makato yoyote ya gharama. Ikiwa biashara yako ina gharama kubwa za uendeshaji ikilinganishwa na mapato, unaweza kuchagua kujiondoa kwenye TOT na kutozwa kodi chini ya mfumo wa kawaida wa kodi ya mapato ambapo gharama zinaweza kukatwa.

Adhabu ya kuchelewa kuwasilisha marejesho ya TOT ni ipi?

Kuchelewa kuwasilisha marejesho kunavutia adhabu ya KES 1,000 kwa mwezi. Kuchelewa kulipa kunatozwa adhabu ya 5% pamoja na riba ya 1% kwa mwezi kwa kiasi kilichosalia. Wasilisha marejesho ifikapo tarehe 20 ya kila mwezi ili kuepuka adhabu hizi.

Je, ninahitaji kuwasilisha marejesho ya TOT ikiwa sikufanya mauzo yoyote?

Ndiyo. Ikiwa biashara yako iko chini ya TOT lakini haina mapato yanayotozwa TOT katika kipindi cha kodi, bado unapaswa kuwasilisha nil return. Hili linatakiwa na kanuni ya 7(2) ya Income Tax (Turnover Tax) Rules, 2023.

Miongozo inayohusiana

⚠️ Kanusho: Mwongozo huu ni wa taarifa. Maelezo ya kustahili TOT na usajili wa VAT yalilinganishwa na mwongozo wa KRA tarehe 11 Oktoba 2026. Viwango na vizingiti vya kodi vinaweza kubadilika. Thibitisha hali yako kwa mwongozo wa TOT wa KRA au mshauri wa kodi aliyehitimu.

Vyanzo na rekodi ya sasisho

Vyanzo vya kiwango cha sasa cha TOT, sharti la marejesho yasiyo na mapato, tarehe ya mwisho ya kila mwezi, ustahiki, wajibu sambamba wa VAT na wigo wa kodi ya mwisho vilikaguliwa tarehe 11 Oktoba 2026. Tarehe zilizo chini zinaonyesha lini kila chanzo kilikaguliwa.